Η Παγκόσμια Ημέρα Καταναλωτή καθιερώθηκε το 1983 με απόφαση του ΟΗΕ, σε ανάμνηση μιας ομιλίας του Αμερικανού Προέδρου Τζον Κένεντι, που έθεσε τις βάσεις του καταναλωτικού κινήματος και εορτάζεται στις 15 Μαρτίου.
Στις 15 Μαρτίου του 1962 ο Τζον Κένεντι, σε μία μνημειώδη ομιλία του στο Κογκρέσο, σκιαγράφησε τα τέσσερα βασικά καταναλωτικά δικαιώματα: Ικανοποίηση των βασικών αναγκών, ασφάλεια, πληροφόρηση και επιλογή.
Μεταξύ άλλων ανέφερε: «Καταναλωτές είμαστε όλοι! Πρόκειται για τη μεγαλύτερη οικονομική μονάδα, η οποία επηρεάζει, αλλά και επηρεάζεται σχεδόν από κάθε δημόσια ή ιδιωτική οικονομική απόφαση. Ο καταναλωτής είναι η μόνη σημαίνουσα οικονομική μονάδα, η οποία δεν είναι αποτελεσματικά οργανωμένη και της οποίας οι απόψεις δεν ακούγονται».
Τα 10 βασικά δικαιώματα του καταναλωτή, όπως κατοχυρώνονται από την Ευρωπαϊκή νομοθεσία
- Ορθή ενημέρωση
Πρέπει να δοθούν με απλό και κατανοητό τρόπο όλες οι απαραίτητες πληροφορίες για τα βασικά χαρακτηριστικά του προϊόντος ή της υπηρεσίας που πρόκειται να προμηθευτεί ο καταναλωτής προτού δεσμευτεί συμβατικά όπως συνολική τιμή, όροι πληρωμής και παράδοσης, διάρκεια σύμβασης και όροι αποδέσμευσης από αυτή, οδηγίες για την ασφαλή χρήση καθώς επίσης και πλήρη στοιχεία του εμπόρου.
- Συμβάσεις χωρίς καταχρηστικούς όρους
Οι συμβάσεις για την αγορά προϊόντων και υπηρεσιών πρέπει να έχουν σαφείς όρους και να μην διαταράσσουν σημαντικά την ισορροπία δικαιωμάτων και υποχρεώσεων σε βάρος του καταναλωτή. Καταχρηστικές ρήτρες δεν τον δεσμεύουν.
- Παροχή νόμιμης εγγύησης
Με την αγορά ενός προϊόντος, είτε από κατάστημα είτε ηλεκτρονικά, ο καταναλωτής δικαιούται νόμιμη εγγύηση διάρκειας δύο ετών χωρίς επιπλέον κόστος. Τα μεταχειρισμένα προϊόντα καλύπτονται επίσης από ελάχιστη εγγύηση ενός έτους.
- Αντικατάσταση, επιδιόρθωση, μείωση του τιμήματος ή και επιστροφή χρημάτων
Εάν το προϊόν αποδειχτεί ελαττωματικό ή δεν ταιριάζει στις προδιαγραφές της διαφήμισής του, δικαιούται δωρεάν επισκευή ή αντικατάσταση του και, εάν αυτό δεν είναι δυνατό, μπορεί να ζητήσει μείωση της τιμής ή υπαναχώρηση από τη σύμβαση.
- Υπαναχώρηση εντός 14 ημερολογιακών ημερών
Αν αγοράσει ένα προϊόν από το διαδίκτυο έχει δικαίωμα υπαναχώρησης εντός 14 ημερών. Μπορεί να ακυρώσει την παραγγελία για οποιονδήποτε λόγο εντός αυτού του χρονικού διαστήματος – έστω κι αν άλλαξε γνώμη.
- Αποζημίωση
Αν εξαιτίας της χρήσης ελαττωματικού προϊόντος προκληθεί ζημία σε περιουσιακά αγαθά του καταναλωτή, σωματική βλάβη ή ακόμη και θάνατος, ο κατασκευαστής υποχρεούταινα προχωρήσει σε αποζημίωση.
- Ειλικρινείς διαφημίσεις
Η Ευρωπαϊκή νομοθεσία απαγορεύει τις παραπλανητικές και επιθετικές εμπορικές πρακτικές και προστατεύει από αυτές.
- Διαφύλαξη των προσωπικών δεδομένων
Τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα, τα οποία συλλέγονται νομίμως από τους προμηθευτές, δεν γνωστοποιούνται ούτε μεταβιβάζονται σε τρίτους χωρίς τη προηγούμενη ρητή συναίνεσή του καταναλωτή.
- Εναλλακτική επίλυση των καταναλωτικών διαφορών
Ο καταναλωτής έχει τη δυνατότητα να επιδιώξει την επίλυση διαφοράς που έχει με κάποιον έμπορο, εξωδικαστικά, μέσω κάποιου αναγνωρισμένου Φορέα Εναλλακτικής Επίλυσης Καταναλωτικών Διαφορών (ΕΕΔ). Η διαδικασία ΕΕΔ προσφέρει στους καταναλωτές έναν οικονομικά προσιτό, απλό και γρήγορο τρόπο επίλυσης διαφορών.
- Βοήθεια για τις διασυνοριακές αγορές
Εάν κάποιος χρειάζεται συμβουλές ή βοήθεια για αγορά προϊόντος ή υπηρεσίας από προμηθευτή που εδρεύει σε άλλο κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, καθώς και στη Νορβηγία και την Ισλανδία, μπορεί να απευθυνθεί στο Ευρωπαϊκό Κέντρο Καταναλωτή Κύπρου.
Ευάλωτοι καταναλωτές
Η νομοθεσία της ΕΕ παρέχει ειδική προστασία στους καταναλωτές που είναι ευάλωτοι είτε λόγω πνευματικής, είτε λόγω σωματικής αναπηρίας. Η νομοθεσία της ΕΕ απαγορεύει σε πωλητές να επωφελούνται από αυτού του είδους καταστάσεις με σκοπό να τους πείσουν να αγοράσουν κάτι το οποίο δεν θα αγόραζαν υπό κανονικές συνθήκες.
Βάσει νομοθεσίας της ΕΕ απαγορεύονται οι τεχνικές πωλήσεων χρησιμοποιώντας πρακτικές παρενόχλησης, εκβιασμού, σωματικής βίας ή εκμεταλλευόμενες ατυχείς περιστάσεις και οι οποίες υπονομεύουν την ελευθερία επιλογής του μέσου καταναλωτή.
Απαγορεύεται οι πωλητές να προσπαθούν να πείσουν τους καταναλωτές ότι δεν μπορούν να φύγουν από κάπου χωρίς να αγοράσουν κάτι, και παράλληλα απαγορεύεται να μπουν στο σπίτι όταν τους έχει ήδη ζητηθεί να φύγουν ή να μην επιστρέψουν. Επιπρόσθετα μια άλλη απαγορευμένη πρακτική είναι η δημιουργία ψευδούς εντύπωσης ότι κάποιος καταναλωτής έχει κερδίσει κάποιο δώρο, ενώ δεν υφίσταται στην πραγματικότητα, ή ότι ο καταναλωτής πρέπει να προκαταβάλει χρήματα ή να αγοράσει κάτι προτού διεκδικήσει το δώρο. Απαγορεύεται επίσης να συμπεριλαμβάνεται ανεξόφλητο τιμολόγιο σε υλικό προώθησης που δημιουργεί την εντύπωση ότι ο καταναλωτής έχει ήδη παραγγείλει κάποιο προϊόν.